Η ευρωπαϊκή άμυνα σε κρίσιμο σταυροδρόμι

ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΠΙΜΠΙΣΙΗ | Politica

Οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται πλέον σε ένα σταυροδρόμι. Ουσιαστικές αποφάσεις για το μέλλον της ευρωπαϊκής άμυνας δεν μπορούν πλέον να αναβληθούν. Το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 23 και 24 Απριλίου στην Κύπρο θα είναι το πρώτο μετά τις νέες απειλές Τραμπ για διάλυση του ΝΑΤΟ.

Οι απειλές του Αμερικανού ηγέτη φέρνουν εκ νέου στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: είναι η Ευρώπη έτοιμη να αναλάβει την ευθύνη της ίδιας της ασφάλειας της; Σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες, οι 27 θα κληθούν να το απαντήσουν στη Λευκωσία.

Η νέα κρίση στις δύο πλευρές του Ατλαντικού

Η άμεση αφορμή είναι η άρνηση των ευρωπαϊκών συμμάχων να συνδράμουν στρατιωτικά τις ΗΠΑ στον πόλεμο κατά του Ιράν — πόλεμο που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου χωρίς καμία προηγούμενη διαβούλευση. Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις τον χαρακτήρισαν παράνομο. Ωστόσο, οι τριβές δεν ξεκίνησαν εδώ.

Ήδη από τον Ιανουάριο του 2026, η ανακοίνωση Τραμπ για πρόθεση κατάληψης της Γροιλανδίας — αυτόνομου εδάφους της Δανίας, κράτους μέλους του ΝΑΤΟ — είχε προκαλέσει βαθύ ρήγμα εμπιστοσύνης. Έτσι τέθηκε δυνατά το ερώτημα που αποφεύγαν στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: μπορεί ένα κράτος μέλος του ΝΑΤΟ να απειλεί ένα άλλο;

Χώρες όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Ιταλία κινήθηκαν αμέσως, αρνούμενες εγκαταστάσεις και εναέριο χώρο στις αμερικανικές δυνάμεις. Ακόμα και στενοί σύμμαχοι του Τραμπ αναγνώριζαν ότι η Ευρώπη δεν θα ακολουθούσε. Αποτέλεσμα: ο Αμερικανός Πρόεδρος εκνευρίστηκε και απείλησε με αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, εκτοξεύοντας παράλληλα σειρά προσβλητικών σχολίων κατά Ευρωπαίων ηγετών.

Το κοινό ευρωπαϊκό αντεπιχείρημα διατύπωσε με σαφήνεια η αναπληρώτρια υπουργός Άμυνας της Γαλλίας Άλις Ρυφό: «Το ΝΑΤΟ είναι συμμαχία για την ασφάλεια της Ευρω-Ατλαντικής περιοχής. Δεν σχεδιάστηκε για επιχειρήσεις στο Στενό του Ορμούζ, που θα αποτελούσε παραβίαση του διεθνούς δικαίου.»

Στο Reuters, ο Τραμπ δήλωσε ότι οι σύμμαχοι «δεν ήταν εκεί όταν τους χρειαστήκαμε». Επιπλέον, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο πρόσθεσε: «Αν το ΝΑΤΟ σημαίνει μόνο ότι εμείς υπερασπιζόμαστε την Ευρώπη αλλά εκείνη μας αρνείται βάσεις, αυτή δεν είναι καλή συμφωνία.» Παράδοξο αποτέλεσμα: οι σκληρές επιθέσεις Τραμπ επέτυχαν μόνο έναν στόχο — ένωσαν τους συμμάχους.

Τι αποφάσισε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου

Υπό αυτές τις συνθήκες, το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λευκωσίας αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Ανεπίσημος χαρακτήρας σημαίνει ελεύθερη συζήτηση — και αυτό ακριβώς χρειάζεται η στιγμή. Στην ατζέντα: η αμυντική βιομηχανική βάση, η ενεργοποίηση του άρθρου 42(7) και η νότια διάσταση της ευρωπαϊκής ασφάλειας.

Ωστόσο, η κρίση δεν βρήκε την Ευρώπη εντελώς αδόμητη. Από τον Μάρτιο του 2025, με το σχέδιο «ReArm Europe / Readiness 2030» και τη Λευκή Βίβλο, η ΕΕ είχε ήδη θέσει σε κίνηση μια ιστορική στροφή — με συνολικό στόχο 800 δισεκατομμύρια ευρώ έως το 2030.

Τα Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 19ης Μαρτίου 2026 αποτυπώνουν το μέγεθος της αναγκαίας αλλαγής. Στο κεφάλαιο για την Ευρωπαϊκή Άμυνα και Ασφάλεια (§§47–53), οι ηγέτες δεν περιορίστηκαν σε γενικές διακηρύξεις. Εξειδίκευσαν επτά άξονες δράσης:

• Εντατικοποίηση σε drones, αεράμυνα και πλήγματα ακριβείας
• Ριζική ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας με ρητή αναφορά στη στήριξη της Ουκρανίας
• Πλήρη αξιοποίηση των εργαλείων SAFE και EDIP
• Ολοκλήρωση κοινών προμηθειών από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Άμυνας έως τον Ιούνιο 2026
• Στρατιωτική κινητικότητα σε ολόκληρη την Ένωση

Παράλληλα, αναγνώρισαν ρητά απειλές τόσο από ανατολικά — Ρωσία και Λευκορωσία — όσο και από τη Μέση Ανατολή. Ειδική μνεία έγινε για την ανάγκη ανάπτυξης στρατιωτικών μέσων στην Ανατολική Μεσόγειο, προς στήριξη της Κύπρου.

Από τον Μάρτιο του 2025, το ReArm Europe έχει ανοίξει δημοσιονομικό χώρο σχεδόν 650 δισ. ευρώ μέσω της ρήτρας διαφυγής του Συμφώνου Σταθερότητας. Το εργαλείο SAFE (Security Action for Europe) των 150 δισ. χρηματοδοτεί επενδύσεις σε αντιπυραυλικά, drones και κυβερνοασφάλεια. Επιπλέον, ο Χάρτης Αμυντικής Ετοιμότητας 2030 περιλαμβάνει 41 μετρήσιμα ορόσημα. Τέσσερα εμβληματικά έργα — Eastern Flank Watch, European Drone Defence Initiative, European Air Shield και European Space Shield — ήδη εκκινούν.

Εν τούτοις, η εφαρμογή παραμένει το μεγάλο ερώτημα. Το ποσοστό κοινών αμυντικών προμηθειών παραμένει κάτω από 20%, έναντι δεσμευμένου στόχου 35% από το 2007. Ο νέος στόχος: 55% έως το 2030.

Μπορεί η Ευρώπη χωρίς την ομπρέλα ΝΑΤΟ;

Η απάντηση είναι σαφής: όχι ακόμα. Επιπλέον, η Ευρώπη είναι βαθιά διχασμένη για το πού θέλει να φτάσει. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε το διατύπωσε με αριθμούς: αν η Ευρώπη αμυνθεί χωρίς τις ΗΠΑ, χρειάζεται όχι 5% αλλά 10% του ΑΕΠ για άμυνα. «Πρέπει να χτίσεις δική σου πυρηνική ικανότητα. Σε αυτό το σενάριο χάνεις τον τελικό εγγυητή της ελευθερίας μας», δήλωσε. Πέρα από το οικονομικό κόστος, η πλήρης αυτονομία απαιτεί χρόνια ανάπτυξης, πρωτοφανή συναίνεση μεταξύ 27 κρατών και αμερικανική αποδοχή — τρεις συνθήκες που δύσκολα συντρέχουν ταυτόχρονα.

Αυτονομιστές εναντίον Ατλαντιστών

Στο στρατόπεδο της ευρωπαϊκής αυτονομίας συντάσσονται Γαλλία, Γερμανία, Ισπανία και Ιταλία. Ηγέτιδα δύναμη η Γαλλία: ο Μακρόν έχει ανοίξει τη συζήτηση για επέκταση της γαλλικής πυρηνικής ομπρέλας στους εταίρους, ενώ ο Γερμανός αντικαγκελάριος Κλίνγκμπαϊλ δήλωσε ανοιχτός σε τέτοιες συνομιλίες. Την πιο ηχηρή απάντηση στον Ρούτε έδωσε ο Γάλλος ΥΠΕΞ Μπαρό: «Όχι, αγαπητέ Μαρκ Ρούτε. Οι Ευρωπαίοι μπορούν και πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη για τη δική τους ασφάλεια.»

Αντίθετα, στο στρατόπεδο των Ατλαντιστών βρίσκονται Πολωνία, Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία. Για αυτές, η Ρωσία αποτελεί υπαρξιακή απειλή και η αμερικανική πυρηνική εγγύηση είναι αδιαπραγμάτευτη. Αξιοσημείωτο παράδειγμα: η Πολωνία ξοδεύει πάνω από 4% του ΑΕΠ για άμυνα, αλλά επενδύει κατά κύριο λόγο σε αμερικανικά οπλικά συστήματα.

Ιδιαίτερα αμφίσημη παραμένει η γερμανική θέση. Τυπικά ανήκει στο αυτονομιστικό στρατόπεδο, αλλά διατηρεί βαθιές επιφυλάξεις απέναντι σε ό,τι μοιάζει με αποδέσμευση από τις ΗΠΑ — αντανακλώντας την ψυχολογία μιας χώρας που έχτισε τη μεταπολεμική ταυτότητά της πάνω στη διατλαντική αλληλεγγύη.

Παρά τις διαφορές, υπάρχει ένα σημείο σύγκλισης: σχεδόν κανείς δεν μιλά πλέον για αντικατάσταση του ΝΑΤΟ. Αυτό που συζητείται είναι ο «διπλός δρόμος» — επιτάχυνση ευρωπαϊκών ικανοτήτων παράλληλα με διατήρηση πλήρους συμμετοχής στη Συμμαχία. Κατά συνέπεια, αυτό που άλλαξε δεν είναι η κατεύθυνση αλλά η αίσθηση επείγοντος — και ο Τραμπ, ακούσια, έγινε ο μεγαλύτερος επιταχυντής αυτής της διαδικασίας.

Για την Κύπρο: όχι επιλογή, αλλά ανάγκη

Σε αυτό το πλαίσιο, η Κύπρος έχει ιδιαίτερη θέση. Είναι το μοναδικό κράτος μέλος της ΕΕ που εξαιρείται από τη ρήτρα συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ — λόγω της τουρκικής άρνησης να δεχθεί ένταξή της στη Συμμαχία. Επομένως, η ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία για τη Λευκωσία δεν είναι επιλογή. Είναι ανάγκη.

Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης είναι από τους πλέον επίμονους υποστηρικτές της αμυντικής ενίσχυσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Φέρνοντας ως παράδειγμα την αντίδραση κρατών μελών που έστειλαν στρατιωτική βοήθεια στην Κύπρο, δήλωσε χαρακτηριστικά: «Δεν συμφωνώ με όσους υποστηρίζουν ότι η ευρωπαϊκή αυτονομία δεν είναι εφικτή. Αυτό που συνέβη στην Κύπρο αποδεικνύει το αντίθετο.»

Αυτή η ανάγκη αντικατοπτρίζεται και στη νότια διάσταση που η Λευκωσία επιδιώκει να δώσει στην ευρωπαϊκή αμυντική ατζέντα. «Οτιδήποτε γίνεται στη Μέση Ανατολή έχει ευρωπαϊκό αντίκτυπο», επαναλαμβάνει ο Χριστοδουλίδης, υποστηρίζοντας ενεργότερη εμπλοκή της Ευρώπης στην περιοχή. Είναι ακριβώς αυτό το επιχείρημα που η Κύπρος φέρνει στο τραπέζι του Απριλίου.

Το άρθρο 42(7): η «αδρανής ρήτρα» ξυπνά

Στο περιθώριο αυτής της συγκυρίας, μια σχεδόν λησμονημένη διάταξη των ευρωπαϊκών Συνθηκών επιστρέφει στο προσκήνιο. Το άρθρο 42(7) ΣΕΕ ορίζει ότι, σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης εναντίον κράτους μέλους, τα υπόλοιπα κράτη μέλη έχουν υποχρέωση βοήθειας με όλα τα μέσα που διαθέτουν.

Πρόκειται για τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ — θεωρητικά ισχυρότερη από το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, αφού η διατύπωσή της είναι δεσμευτική χωρίς να απαιτείται διακυβερνητική συζήτηση. Στην πράξη, ωστόσο, παρέμεινε ένα νομικό «υπόγειο όπλο» που κανείς δεν είχε λόγο να βγάλει στο φως — ως τώρα.

Η ρήτρα επικλήθηκε μόλις μία φορά: από τη Γαλλία τον Νοέμβριο του 2015, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι. Σήμερα, η συζήτηση έχει αλλάξει βαθύτατα. Τον Φεβρουάριο του 2026, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν κάλεσε ρητά την ΕΕ να φέρει τη ρήτρα «στη ζωή». Λίγες ημέρες αργότερα, ο ανώτατος στρατιωτικός αξιωματούχος της ΕΕ, στρατηγός Σεάν Κλάνσι, πρόσθεσε ότι η ενεργοποίηση πρέπει να εστιαστεί σε υβριδικές απειλές, κυβερνοεπιθέσεις και δολιοφθορές — δηλαδή σε απειλές «κάτω από το κατώφλι» του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ.

Κρίσιμο κενό παραμένει η απουσία πυρηνικής εγγύησης. Σε αντίθεση με το άρθρο 5, το άρθρο 42(7) δεν συνοδεύεται από ρήτρα αποτροπής πυρηνικού οπλοστασίου. Συνεπώς, η Ευρώπη μπορεί να χτίσει ισχυρές συμβατικές αμυντικές ικανότητες, αλλά το «τελικό επιχείρημα» εξακολουθεί να βρίσκεται στην Ουάσιγκτον — ή στο Παρίσι, αν η Γαλλία επιλέξει να αναλάβει αυτόν τον ρόλο.

---

Ο Ανδρέας Πιμπίσιης είναι πολιτικός αναλυτής και ιδρυτής του Politica